Wetenschap is (geen) topsport

Een beroep of een activiteit vergelijken met topsport is niet origineel. Ik google even:

• Acteren is topsport.
• Ondernemen is topsport.
• Thuiswerken is topsport.
• Dansen is topsport
• Musiceren is topsport
• Zingen is topsport
• Schilderen is topsport
• Schrijven is topsport.
• Koken is topsport.

Eigenlijk elke activiteit die ik kan verzinnen, levert meerdere hits op met ‘… is topsport’. De vergelijking gaat altijd wel enigszins op (om ergens succes in te hebben moet je talent hebben en hard werken) en hij heeft iets vleiends (iedereen is top). Die combinatie maakt hem aantrekkelijk voor stukjes-schrijvers.

Aan zo’n obligate vergelijking kun je je geen buil vallen zou je denken. Maar toen NWO als thema voor haar zomernummer Wetenschap is topsport koos en kersverse voorzitter Marcel Levy dat als titel boven zijn voorwoord zette, kreeg hij verontwaardigde reacties.

Kritische reacties

Nee meneer Levi, wetenschap is geen topsport, schreef Marc van Oostendorp in het online-tijdschrift Neerlandistiek.

Wetenschap vergelijken met topsport is funest, betoogden vier hoogleraren -Athena’s angels- in het NRC.

Vanwaar deze felheid? Natuurlijk gaat de vergelijking niet helemaal op. Dat doen vergelijkingen nooit. Zangers hanteren geen straffe voedingsschema’s en voor ondernemers die een recordwinst boeken, wordt niet het Wilhelmus gespeeld. Niemand heeft de behoefte gevoeld deze auteur daarop aan te spreken.

Rode lap

Volgens mij zijn er twee redenen waarom van Levy’s voorwoord werkt als een rode lap op een stier.

1. Lof voor een ongewenste overeenkomst

 “Research is dikwijls minstens zo competitief als de strijd tussen sporters,” schrijft Levy. “Waarbij onderzoekers ook graag de eerste met een vinding of de beste op hun terrein willen zijn en de lat steeds hoger leggen.”

Hoewel hij het niet expliciet zegt, wekt Levy de indruk dat hij die competitiedrang in de wetenschap prima vindt. Kennelijk heeft hij verzuimd to read the room. Geen woord over het Erkennen Waarderen-debat, waarin steeds meer wetenschappers steeds overtuigender laten zien wat de nadelen zijn van de manier waarop de wetenschappelijke competitie nu georganiseerd is. In het NRC vatten de vier Athena’s angels die nadelen kernachtig samen.

2. Voorbijgaan aan een ongewenst verschil

In topsport zijn de regels meestal duidelijk en logisch, althans binnen het afgesproken kader. Bij de 100 meter sprint, wint degene die daar de minste tijd voor nodig heeft. Bij voetbal wint het elftal met de meeste goals.

In de wetenschap zijn zulke eenvoudige spelregels niet mogelijk, zegt (onder andere) Marc Oostendorp. Wetenschap is veel te complex om eenduidig te kunnen definiëren wat kwaliteit of succes is.

Daar heeft hij gelijk in, maar volgens mij zit daar niet het pijnpunt. De criteria voor succes, of preciezer de criteria voor selectie en bevordering, zijn in de wetenschap niet alleen complex, maar vaak ook onlogisch en oneerlijk.

Onlogisch

In dit blogbericht besprak ik de regel ‘iedereen moet onderzoek doen en onderwijs geven.’  Die regel is onlogisch. Hij is gebaseerd op een slecht doordacht idee over onderwijskwaliteit en op een gebrek aan visie op talent- en teamontwikkeling.

Een topatleet mag zich op de meerkamp richten en daarin schitteren, maar wie uitblinkt in één onderdeel krijgt alle steun om zich daar helemaal in te specialiseren. Niemand verwijt Sifan Hassan dat ze te weinig over een lat springt of met een discus werpt.

Op de universiteit moet iedereen de meerkamp doen. Maar: alleen de 100 meter onderzoek telt echt. Loop je die niet onder de 11 seconden, dan kom je zelfs als wereldrecordhouder onderwijs discuswerpen niet in de selectie. Je krijgt hooguit een keer een publieksprijs voor de meest onderhoudende worp (‘docent van het jaar’).

Die eenzijdige nadruk op een zeer nauw gedefinieerde vorm van onderzoekskwaliteit leidt tot eenzijdig samengestelde en daardoor niet optimaal functionerende wetenschappelijke afdelingen. Alsof Louis van Gaal Tim Krul uit de selectie gooit omdat hij te weinig goals maakt. ‘Ben ik nou zo slim of ben jij nou zo dom? Ik neem tien centrumspitsen en zes vleugelspitsen mee, duhuh.’

Oneerlijk

Behalve onlogische regels, regels die barrières opwerpen zonder bij te dragen aan onderzoeks- of onderwijskwaliteit, zijn er in de wetenschap oneerlijke regels. Natuurlijk, ook in de topsport heb je naast talent en discipline mazzel nodig om vooruit te komen. Maar in de wetenschap hebben sommige getalenteerde wetenschappers extreem veel mazzel en maken anderen met evenveel of meer talent amper kans. Bescherming van rechtposities is mooi, maar het speelveld is langzamerhand wel heel scheef geworden.

Wetenschappers met een vaste positie op de universiteit zitten gebeiteld. Dat voelen ze niet altijd zo; de meeste wetenschappers zijn gedreven perfectionisten op wie van alle kanten een steeds groter beroep wordt gedaan. Maar feitelijk maakt niemand vaste stafleden iets. Als ze slecht onderwijs geven en amper publiceren, maken ze weliswaar geen promotie, maar hun vaste (UD)-functie neemt  niemand hen af.

De meeste vaste stafleden geven geen slecht onderwijs. De meesten doen alles voor hun studenten en schrijven ’s avonds en in het weekend artikelen. Niettemin zie ik wel degelijk afdelingen en teams waar de lat heel laag ligt. Waar vergaderingen en pauzes opgaan aan klagen en studenten blamen. Eerder beppende recreatiezwemmers in de langzame baan dan Ranomi Kromowidjojo’s.

Intussen zien “jonge” wetenschappers (en jong kun je in de wetenschap makkelijk tot na je veertigste blijven, hoppend van het ene naar het andere tijdelijke contract) na elke horde een nieuwe reeks hogere hordes opdoemen.

Vergelijk nogmaals van Gaal: “Natuurlijk zou ik Memphis wel willen opstellen. Maar ja, Gullit, van Basten en Rijkaard hebben sinds 1988 een vaste positie. Zolang die niet opstappen… Tsja.“

Conclusie

De wetenschap heeft niet meer of minder overeenkomsten met topsport dan andere professies. Om er succesvol te zijn moet je talent, discipline en mazzel hebben. Zonder een beetje geldingsdrang kom je er niet, maar als je niet kunt samenwerken heb je ook een probleem.

Wat betreft nadruk op individuele prestaties en het aanwakkeren van competitiedrang is topsport geen vruchtbaar voorbeeld, zoals als hier en hier overtuigend beargumenteerd.

Maar voor bepaalde aspecten van team- en talentontwikkeling en voor het hanteren van relevante en transparante selectiecriteria zou de wetenschap best iets van de topsport kunnen leren.